Ayaq analizi nədir və müayinə zamanı nələr müəyyən edilir?

Ayaq analizi nədir və müayinə zamanı nələr müəyyən edilir?

Ayaqlarımız bədənin bütün ağırlığını daşıyır və yeriyərkən hər addımda bədənlə yer arasındakı əsas əlaqəni təmin edir. Buna görə də ayağın quruluşunda və yerə basma formasında olan dəyişikliklər yalnız ayaqda deyil, hərəkət zamanı ayaq biləyi, diz və bud nahiyəsində də özünü göstərə bilər.

Bəzən problem çox aydın olur: ayaq ağrıyır, tez yorulur və ya yeriyərkən narahatlıq yaranır. Bəzi hallarda isə insan heç bir ağrı hiss etmir, amma ayaqqabının altı bir tərəfdən daha çox yeyilir, bir ayaq digərindən fərqli görünür və ya uşaq yeriyərkən ayağını müəyyən istiqamətə çevirir.

Belə vəziyyətlərdə ayaq analizi ayağın quruluşunu və hərəkət xüsusiyyətlərini daha ətraflı qiymətləndirməyə kömək edə bilər.

Ayaq analizi nədir?

Ayaq analizi ayağın quruluşunun, vəziyyətinin, yerə basma xüsusiyyətlərinin və hərəkət zamanı davranışının qiymətləndirilməsidir.

Bu qiymətləndirmənin məqsədi sadəcə ayağın formasına baxmaq deyil. Ayağın bədən çəkisini necə daşıdığı, sağ və sol tərəf arasında fərq olub-olmadığı, ayaq qövsünün vəziyyəti, dabanın istiqaməti və yerimə zamanı ayağın hərəkəti kimi xüsusiyyətlər də nəzərə alına bilər.

Daha geniş biomekanik və yeriş analizlərində ayaq və aşağı ətrafların hərəkəti, oynaqların vəziyyəti və yerə düşən yükün xüsusiyyətləri də ölçülə bilər. İstifadə olunan qiymətləndirmə üsulu isə şəxsin şikayətinə və müayinənin məqsədinə görə dəyişir.

Bu səbəbdən “ayaq analizi” hər kəs üçün eyni şəkildə aparılan tək bir test deyil. Mütəxəssis əvvəlcə problemin nə olduğunu müəyyənləşdirir və ona uyğun qiymətləndirmə aparır.

Ayaq analizi kimlər üçün lazım ola bilər?

Ayaq analizinə ehtiyac müxtəlif səbəblərlə yarana bilər.

Məsələn:

• ayaqlarda ağrı və ya tez yorulma;
• daban nahiyəsində narahatlıq;
• uzun müddət ayaq üstə qalanda yaranan ağrı;
• ayağın içəri və ya çölə doğru meyillənməsi;
• yastıpənəlik şübhəsi;
• ayaq qövsünün çox aşağı və ya çox yüksək olması;
• ayaqqabının altının qeyri-bərabər yeyilməsi;
• sağ və sol ayaq arasında nəzərəçarpan fərq;
• yerimə zamanı ayağın düzgün istiqamətdə hərəkət etməməsi;
• uşaqlarda fərqli basma və ya yeriş xüsusiyyətləri;
• fərdi ortopedik içlik və ya başqa ortopedik vasitəyə ehtiyacın qiymətləndirilməsi.

Lakin burada vacib bir məqam var: ayağın müəyyən xüsusiyyətinin olması avtomatik olaraq onun mütləq müalicə tələb etdiyi anlamına gəlmir.

Məsələn, yastıpənəlik kifayət qədər geniş yayılmış vəziyyətdir və xüsusilə uşaqlarda hər zaman problem yaratmır. Əgər ağrı, sərtlik, zəiflik, yeriş və ya balans problemi yoxdursa, yalnız ayaq qövsünün aşağı olması öz-özlüyündə müalicə ehtiyacı demək deyil.

Ayaq analizində nələrə baxılır?

Müayinənin məzmunu şəxsdən şəxsə dəyişə bilər. Ümumiyyətlə, ayağın həm dayanarkən, həm də hərəkət zamanı vəziyyətinə diqqət yetirilir.

Ayağın ümumi görünüşü

İlk mərhələdə ayağın ümumi quruluşuna baxılır.

Məsələn:

• ayaq qövsünün vəziyyəti;
• dabanın istiqaməti;
• ayaq barmaqlarının düzülüşü;
• ayağın sağ və sol tərəfdə simmetriyası;
• görünən deformasiya və ya şişkinlik;
• dəridə qalınlaşma və təzyiq izləri.

Klinik ayaq müayinəsində ayağın simmetriyası, qövsün vəziyyəti, dabanın valgus və ya varus istiqamətində olub-olmaması, kalluslar və ayaqqabının qeyri-bərabər yeyilməsi kimi əlamətlər də qiymətləndirilə bilər.

Ayağın yerə necə basdığı niyə vacibdir?

Ayaq yerə basarkən bədən çəkisi ayağın müxtəlif hissələri arasında paylanır. Yerimə zamanı isə ayaq sadəcə yerə toxunub qalmaz; addımın müxtəlif mərhələlərində mövqeyini dəyişir.

Buna görə yalnız ayağın dayanarkən necə göründüyünə baxmaq bəzən kifayət etmir.

Mütəxəssis ehtiyacdan asılı olaraq insanın yeriməsini müşahidə edə, ayağın hərəkətini və aşağı ətrafın ümumi düzülüşünü qiymətləndirə bilər. Daha geniş yeriş analizlərində addım uzunluğu, sürət, oynaq hərəkətləri və ayağın yerə düşən yükü kimi göstəricilər də ölçülə bilər.

Ayaq qövsü nə üçün qiymətləndirilir?

Ayağın daxili tərəfində yerləşən qövs ayağın əsas anatomik xüsusiyyətlərindən biridir.

Qövsün aşağı olması yastıpənəliklə əlaqəli ola bilər. Lakin yalnız qövsün hündürlüyünə baxaraq ayağın funksiyası haqqında tam nəticə çıxarmaq düzgün deyil.

Xüsusilə uşaqlarda ayaq qövsünün inkişafı yaşla dəyişir. Kiçik uşaqlarda yastı görünən ayaqlar normal inkişafın bir hissəsi ola bilər və qövs sonrakı illərdə formalaşa bilər.

Ona görə uşağın ayağına baxıb yalnız “yastıpənəlik var” demək əvəzinə, ayağın çevikliyi, yerişi, şikayətlərin olub-olmaması və digər xüsusiyyətlər də nəzərə alınmalıdır.

Ayağın içə və ya çölə basması necə qiymətləndirilir?

Bəzi insanlarda ayaq və dabanın mövqeyi içəriyə və ya xaricə doğru meyilli görünə bilər.

Bu vəziyyətləri qiymətləndirərkən yalnız ayağın özünə deyil, aşağı ətrafın ümumi düzülüşünə də baxmaq lazım gələ bilər.

Çünki ayağın mövqeyinə:

• ayaq biləyinin vəziyyəti;
• dizin düzülüşü;
• budun vəziyyəti;
• ayağın öz quruluşu;
• əzələ və yumşaq toxumaların xüsusiyyətləri

təsir göstərə bilər.

Bu səbəbdən ayağın yalnız bir görüntüsünə əsaslanaraq səbəbi müəyyənləşdirmək düzgün yanaşma deyil.

Ayaqqabının altının bir tərəfdən yeyilməsi nə deməkdir?

Bunu gündəlik həyatda ən asan müşahidə etmək mümkündür.

Məsələn, ayaqqabının daban hissəsi bir tərəfdən digərinə nisbətən daha çox yeyilə bilər. Bu, insanın yerimə və ayağa yükvermə xüsusiyyətləri haqqında müəyyən ipucu verə bilər.

Klinik müayinədə ayaqqabının qeyri-bərabər yeyilməsi yeriş və ayaq vəziyyətinin qiymətləndirilməsində nəzərə alınan əlamətlərdən biridir.

Amma təkcə ayaqqabının yeyilməsinə baxaraq diaqnoz qoymaq olmaz.

Ayaqqabının modeli, istifadə müddəti, insanın yerimə vərdişləri və digər amillər də nəticəyə təsir edə bilər.

Ayaq analizi yastıpənəlik haqqında nə göstərə bilər?

Yastıpənəlik zamanı ayağın daxili qövsü daha aşağı görünə bilər. Lakin yastıpənəliyin bütün formaları eyni deyil.

Bəzi ayaqlar çevik olur və müəyyən vəziyyətdə qövs yenidən görünə bilir. Digər hallarda isə ayağın hərəkəti daha məhdud ola bilər.

Xüsusilə ağrı, sərtlik və ya hərəkət məhdudiyyəti varsa, daha ətraflı klinik qiymətləndirməyə ehtiyac yarana bilər. Bəzi hallarda həkim rentgen və ya başqa müayinələr də istəyə bilər.

Bu səbəbdən “ayaq izi belə çıxdı, deməli mütləq içlik lazımdır” yanaşması düzgün deyil.

İçliyin lazım olub-olmaması insanın şikayətləri, ayağın vəziyyəti və qiymətləndirmənin nəticəsinə əsasən müəyyənləşdirilməlidir.

Ayaq analizi ilə fərdi içlik arasında hansı əlaqə var?

Ayaq analizinin praktik məqsədlərindən biri də lazım gəldikdə uyğun ortopedik dəstəyin müəyyənləşdirilməsinə kömək etməkdir.

Ortopedik içliklərin məqsədi hər insanda eyni olmur. Bir insanda əsas məqsəd ayağa dəstək verməkdirsə, başqa bir insanda yükün paylanmasına və ya müəyyən hərəkətin məhdudlaşdırılmasına yönələ bilər.

Ortez və içlik seçimi zamanı ayağın vəziyyəti ilə yanaşı insanın şikayətləri, gündəlik fəaliyyəti, istifadə etdiyi ayaqqabı və digər xüsusiyyətlər də nəzərə alınır. Ortez xidmətlərində qiymətləndirmədən sonra ölçü, qəlib və ya rəqəmsal skan kimi üsullardan istifadə edilə bilər.

Buna görə fərdi içlik sadəcə ayağın ölçüsünə uyğun hazırlanmış adi altlıq deyil. Onun hazırlanmasında əsas məsələ insanın ehtiyacına uyğun olmasıdır.

Uşaqlarda ayaq analizi aparılırmı?

Bəli, uşaqlarda da ayaqların və yerişin qiymətləndirilməsi aparıla bilər.

Ancaq uşağın ayağı böyüklərin ayağı ilə eyni şəkildə qiymətləndirilmir. Uşaqlıq dövründə ayaq quruluşu və yeriş inkişaf etdikcə dəyişir.

Məsələn, kiçik yaşlarda ayaq qövsünün tam formalaşmaması normal ola bilər. Buna görə uşağın ayağının görünüşünü yaş, yeriş, hərəkət qabiliyyəti və şikayətlərlə birlikdə qiymətləndirmək daha doğrudur.

Valideynlər xüsusilə uşağın:

• davamlı ağrıdan şikayət etməsi;
• yeriyərkən tez yorulması;
• yerişində nəzərəçarpan dəyişiklik;
• ayaqlardan birinin digərindən fərqli görünməsi;
• balans problemi;
• ayağın və ya ayaqqabının nəzərəçarpacaq dərəcədə asimmetrik olması

kimi hallara diqqət yetirə bilərlər.

Ayaq analizi ağrının səbəbini müəyyən edə bilərmi?

Ayaq analizi ağrı ilə əlaqəli bəzi mexaniki və biomekanik xüsusiyyətlərin müəyyənləşdirilməsinə kömək edə bilər. Lakin ayaq ağrısının səbəbi həmişə yalnız ayağın quruluşu olmur.

Ağrı:

• travma;
• vətər və bağ problemləri;
• əzələ gərginliyi;
• oynaq problemləri;
• sinir mənşəli səbəblər;
• uyğun olmayan ayaqqabı;
• həddindən artıq fiziki yük

kimi müxtəlif səbəblərlə əlaqəli ola bilər.

Bu səbəbdən analiz nəticəsi digər müayinə məlumatları ilə birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Ayaq analizindən sonra nə baş verir?

Müayinənin nəticəsinə əsasən hər kəs üçün eyni yanaşma tətbiq olunmur.

Bəzi insanlara sadəcə ayaqqabı seçimi və gündəlik fəaliyyətlə bağlı tövsiyələr kifayət edə bilər.

Bəzi hallarda isə:

• fərdi ortopedik içlik;
• ortez;
• məşq və fizioterapiya;
• əlavə müayinə;
• həkim konsultasiyası

kimi növbəti addımlar nəzərdən keçirilə bilər.

Yəni ayaq analizinin məqsədi hər kəsə məhsul təyin etmək deyil. Əsas məqsəd ayağın vəziyyətini daha düzgün qiymətləndirərək ehtiyac varsa uyğun yanaşmanı müəyyənləşdirməkdir.

Ayaq analizi zamanı özünüzlə nə gətirə bilərsiniz?

Əgər ayaq və yerişlə bağlı müayinəyə gəlirsinizsə, gündəlik istifadə etdiyiniz ayaqqabını özünüzlə gətirmək faydalı ola bilər.

Xüsusilə ayaqqabının altındakı yeyilmə izləri mütəxəssis üçün əlavə məlumat verə bilər. Eyni zamanda əvvəl istifadə etdiyiniz içlik varsa, onu da göstərmək faydalı ola bilər.

Əgər artıq rentgen və ya başqa müayinə nəticələriniz varsa, onları da özünüzlə gətirməyiniz qiymətləndirmə prosesində əlavə məlumat verə bilər.

Nəticə

Ayaq analizi yalnız ayağın formasına baxmaqdan ibarət deyil.

Ayağın quruluşu, qövsü, dabanın vəziyyəti, sağ və sol tərəf arasındakı fərqlər, yerimə xüsusiyyətləri və ayaqqabının yeyilmə forması kimi müxtəlif məlumatlar birlikdə qiymətləndirilə bilər.

Əsas məqsəd isə sadəcə “ayaq necə görünür?” sualına cavab vermək deyil, ayağın funksional vəziyyətini və insanın şikayətləri ilə əlaqəli ola biləcək xüsusiyyətləri müəyyənləşdirməkdir.

Əgər ayaq ağrısı, tez yorulma, fərqli basma, yastıpənəlik və ya ayaq quruluşu ilə bağlı narahatlığınız varsa, uyğun qiymətləndirmə üsulu mütəxəssis tərəfindən müəyyənləşdirilə bilər.